Jelinek, Elfriede

Krótko po reelekcji Donalda Trumpa na prezydenta USA, Elfriede Jelinek napisała Endsieg (Ostateczne zwycięstwo), kontynuację swojej sztuki Am Königsweg (Królewska droga) i, jak to często bywało, proroczo przewidziała przyszłość: podczas gdy demonstracje przeciwko Trumpowi odbywają się teraz pod hasłem „Bez królów”, Jelinek przedstawia go już jako monarchę absolutystycznego, który egomaniakalnie ogłasza nowy porządek świata – odwołując się do odwiecznych wzorców: „Istotę u kresu historii, której odnowione wzmocnienie uczyniło ludzkość niezdolną do cywilizacji” (Die Zeit).

„Oświecający wieczór, rozświetlona otchłań, jednocześnie zdolna przezwyciężyć paraliż po wynikach wyborów w USA i podsycić strach przed tym, co nadchodzi światu, nie tylko zachodniemu”. (Die Welt)

Ostateczne zwycięstwo należy do najlepszych tekstów Jelinek… Opowiada o ludziach, którzy wybrali Trumpa i ukoronowali go swoim „zbawicielem”… Chciałoby się z tego śmiać, gdyby nie było to tak przerażające. Bo przecież zapowiadane zagrożenia dla osiągnięć liberalizmu i demokracji są ogromne”. (Hamburger Abendblatt)

„Mocny tekst… Sztuka Elfriede Jelinek próbuje obnażyć mechanizmy stojące za strukturą władzy Trumpa. Demaskuje radykalne sieci stojące za nim: młodych mężczyzn, którzy sami już sięgają po władzę… Teatr rzadko jest tak aktualny, tak aktualny politycznie”. (3sat Kulturzeit)

Wszyscy uczestnicy tego spektaklu są zaślepieni: oszukany król, który zgromadził fortunę (nie zawsze całkowicie legalnie) na nieruchomościach, polach golfowych i kasynach, a teraz rządzi najpotężniejszym krajem świata; ludzie, którzy go wybrali, ślepo wierząc, że zostaną uwolnieni od jarzma bezrobocia i długu; nawet jego przeciwnicy, którzy zaciekle atakowali króla, ale nie byli w stanie zapobiec jego zwycięstwu. Król jest czczony jako zbawiciel, który, miejmy nadzieję, przyniesie narodowi zbawienie; uwolniona została siła wywracająca światopoglądy, które od dawna uważano za przezwyciężone, a towarzyszy temu nienawiść, gniew i przemoc. Królewska droga okazuje się ślepą uliczką, rozdrożem, na którym rozstrzygnie się przyszłość naszego życia.

Pomiędzy tragedią a groteską, językiem wysublimowanym a wulgaryzmem (i bez pojawiania się nazwiska Donalda Trumpa w tekście), „Elfriede Jelinek kreśli wielki obraz kompleksu polityczno-finansowo-kapitalistycznego, który jest kompletnie zgniły… Starożytne mity i dramaty historyczne Szekspira stanowią dla niej punkt odniesienia, wraz z Learami, Kreonami, Richardami i Edypami. Jednocześnie, w cieniu tych archetypowych despotów, Trump kurczy się do rozmiarów, które – emocjonalnie i intelektualnie – da się jakoś okiełznać… Jelinek zajmuje się prawdomównością i jasnowidztwem w dyskursie, w którym wszystko jest pozornie równie prawdziwe lub fałszywe, czyli arbitralne… Królewska droga wymaga zajęcia stanowiska i stanowi bardzo poważną artystyczną odpowiedź na Trumpa, właśnie dlatego, że nie sugeruje pewności siebie, która rozkoszuje się moralną wyższością”. (Süddeutsche Zeitung)

W tym tekście, z pewnością jednym z jej najmroczniejszych, Jelinek rozprawia się z aktualnymi wydarzeniami politycznymi, rozmieszczając je dyskursywnie na tle historii świata, która jest historią Bogów. Wściekłość wyraża się tu nie tylko wieloma głosami i ze zmiennej perspektywy w postaci terrorystów islamskich (z ich szczególną nienawiścią wobec Żydów), w postaci niemieckich (i polskich) pieniaczy i zakapiorów, jednostek obrażonych na tym czy innym tle czy ludzi brutalnie walczących o przydział; wściekłość stanowi tu raczej rodzaj energii napędzającej ludzkość od stuleci – to energia zagłady.

W rozpisanej na głosy partyturze przewalają się religie świata, jedne przechodzą w drugie, a punktem wyjścia jest mit o Zasianych ludziach (na rozkaz Ateny Kadmos wysiał zęby węża i wyrośli w pełni uzbrojeni wojownicy). Przewijającym się tematem są też wydarzenia w Paryżu wokół pisma satyrycznego „Charlie Hebdo“.

Podmiotem mówiącym w tym tekście bywają pojedyncze głosy, najczęściej jednak jest to jakieś „my”, które przemawia, płynnie przechodząc ze strony ofiar na stronę samozwańczych bojowników Boga zaślepionych narcystycznym gniewem. Dlatego też ciągle zmienia się i myli perspektywa mówiących.

Strach przed fundamentalizmem, strach, jaki opanował Europę, powoduje kontrfundamentalizm. Ludzie stwarzają sobie Boga, którego używają jako tarczy przed innym Bogiem. A Bogowie są jak najbardziej wymienni.

Słowami o niespotykanej mocy Jelinek artykułuje swój brak słów, swoją bezradność i konsternację w obliczu zbrodni, jakie się dokonują, co jakiś czas wracając do sprzeczności między religijnym zakazem tworzenia wizerunków a zalewem obrazów w sieci, gdzie umieszczane są filmy o zamachach terrorystycznych, obcinaniu głów i innych dokonaniach, po to, by były oglądane przez miliony.

Ten "krótki" epos, sięgając do pradawnych czasów, próbuje dziś opisać to, co nie do opisania, by zrozumieć to, co nie do pojęcia.